اما با مباحثی که گذشت روشن میشود که این تحلیل از خاتمیت و محدوده دین و قلمرو نیاز به آن، ناشی از همان تصور ناصواب بیرون راندن عقل از حریم دین است. کسی که عقل را بیرون از حریم دین میداند طبعاً به آن به عنوان منبع رقیب دین نگاه میکند، از اینرو همانگونه که تفریطانه آن دو را معارض یکدیگر میپندارد در مواردی نیز مفرطانه یکی را جانشین دیگری تصور میکند، پس رشد عقل فضا را بر دین تنگ میکند و از وسعت قلمرو آن میکاهد و حتی به وجود آن خاتمه میدهد.
این تحلیل تنگنظرانه از ارتباط این دو منبع معرفتی (عقل و نقل تحت اشراف وحی) کجا و دیدگاهی که بارها در این نوشتار، تأکید شد کجا؟ بر اساس مبنای معقول و مقبول که عقل و نقل هر دو در حریم دین وارده شده و مسئولیت معرفت احکام دین را عهدهدار شدهاند، دین در عرض و رقیب عقل نیست، بلکه عقل در کنار نقل محصّل و معرّف قوانین دین است، پس رشد عقل و افزوده شدن عمق و حیطه دانش و معرفت بشری به معنای ادراک عمیقتر و وسیعتر بشر از محتوای دین است؛ یعنی اگر دلیل معتبر نقلی بدون واسطه یا با واسطه ممّا أنزلهالله است، برهان عقلی نیز ممّا ألهمه الله است، پس رشد عقل و دانش بشر به معنای ادراک بهتر او از فعل الله است، چنانکه ادراک عمیقتر از وحی و ادله نقلی به معنای شناخت بهتر دین است، پس هر دوی عقل و نقل همسو و همهدف، رشد درپیدارند.
ختم نبوت به معنای آن است که تمام اصول، قواعد، ضوابط و قوانین اعتقادی، عملی، اخلاقی، فقهی و حقوقی به صورت جامع در متون دینی آمده است و عقول اثاره شده دفائن خود را بارور میبیند، لذا منبع وحیانی و نقلی جدیدی به بشریت ارائه نمیشود و دینی که عقل را در کنار نقل منبع شناخت احکام الهی قرار داده، برای همیشه به این دو منبع موجود در هدایت بشر اکتفا میکند؛ نه آنکه رشد عقلانی فضا را برای دین محدود سازد. عقل رقیب دین نیست، بلکه در درون آن است.
همانگونه که در آغاز این فصل اشاره شد آثار مثبت درونی کردن عقل در ساحت معرفت دینی، به موارد ذکر شده خلاصه نمیشود و آنچه ذکر شد تنها نمونه است. این مبنا در حوزه عقیده، علم، فقه، اخلاق و حقوق نیز دارای برکات و آثاری است.
گفتنی است که دو اجتهاد پویا و پایدار در اسلام مطرح است که مهمترین عامل جاودانگی آن است: یکی اجتهاد علمی که عهدهدار استنباط احکام، قوانین، مقررات فقهی و حقوقی است و دیگری اجتهاد مدیریتی و تدبیری که عهدهدار سنّتگذاری مانا و پایدار است و شرح این دو قانون اساسی دینی در موطن مناسب ارائه خواهد شد و با تبیین آن سَنَد خاتمیت دین مبین اسلام روشنتر میشود.
منبع :[منزلت عقل در هندسه معرفت دینی - صفحه 180]
